آنها تصميم گرفتند تا خزرجىها را كه برادرانشان بودند بر « ثعالب » [ روباه‌ها ] ترجيح دهند . اين تعبير شايد اشاره به يهوديان [ حيله‌گر ] بوده است . « 1 » نوع اين جنگها گرچه مىتوانسته در آغاز ناشى از حسادت خزرج نسبت به زمينهاى حاصلخيزى باشد كه در اختيار اوس ( وهم پيمانان يهودى آنها ) بوده ، « 2 » اما در ادامه با « ثار » هاى مكررى كه در دو سو مطرح بوده ادامه مىيافته است . بايد گفت كه جمعيت خزرج تقريباً دو برابر اوس بوده است . اين امر از آمارهايى كه از تعداد بيعت كنندگان اوسى و خزرجى در عقبهء دوم و نيز اسامى شهداى احد در دست داريم ، به خوبى بدست مىآيد . محتمل است كه در برخى از جنگهاى جاهلى ، برخى از طوايف ، از خزرج و يا اوس ، در آن شركتى نداشته‌اند . اوسىها پيمانى با يهوديان قريظى داشتند كه بعدها آثارى در تاريخ اسلام ، در جريان غزوهء بنى قريظه داشت . كسانى از خزرج نيز دوستىهايى با بنى النضير داشتند كه آثارى در جريان غزوهء بنى النضير داشت . در عين حال از تحريكات يهوديان براى ايجاد اختلاف در ميان اوس و خزرج در قبل و بعد از اسلام شواهدى وجود دارد . « 3 » در اطراف مدينه برخى از قبايل عربى - غير از اوس و خزرج - زندگى مىكردند . از جمله قبيلهء « مُزَينه » و « سليم » كه در شرق مدينه سكونت داشته و با برخى از بطون اوسى هم پيمان بودند . همينطور قبيلهء « جهينه » كه همپيمان با برخى از طوايف قبيله خزرج بوده در غرب مدينه سكونت داشتند . قبيله « اشجع » نيز در شمال مدينه بوده و همپيمان برخى از خزرجيان بودند . « 4 » از نقطه نظر دينى ، قبايل ساكن يثرب همگى بت پرست و به اصطلاح قرآن « مشرك » بودند . به همين دليل پيوند آنان با مكه و مشركان آن سرزمين مقدس ، بسيار نيرومند بوده است . مىتوان گفت آنان تمامى آداب بت پرستى قريش و مراسم منحرف شدهء بازمانده از ابراهيم عليه السلام را كه مورد رعايت مكيان بود ، رعايت مىكردند . بدين ترتيب پيوند آنان از لحاظ فرهنگى با مكه گسترده بوده است . در برابر ، هيچگونه پيوند فكرى با يهوديان ساكن مدينه

--> ( 1 ) . الاغانى ، ج 17 ، ص 125 [ يا معشر الأوس اسجحوا و لا تهلكوا اخوتكم فجورا هم خيرٌ من جوارالثعالب ] ( اسجحوا ؛ يعنى عفو كنيد ) . ( 2 ) . از قول يكى از رهبران خزرج آمده است كه : بياضة بن عمرو شما را در زمين سخت و صعبى سكونت داده‌اند . به خدا قسم تا شما را در منازل بنى قريظه و بين النضير در كنار آبهاى شيرين و نخلهاى پربار سكونت ندهم با همسرم همبستر نمىشوم . نك : وفاء الوفاء ، ج 1 ، ص 217 ( 3 ) . نك : تفسيرالطبرى ، ج 7 ، ص 55 ، در آنجا به نقل از شاس بن قيس يهودى آمده كه وقتى اتحاد اوس وخزرج را در سايهء اسلام ديد گفت : « قد اجتمع ملأ بنى قيلة بهذه البلاد ، لا واللَّه ، مالنا معهم اذا اجتمع ملؤهم بها من قرار » . دربارهء آيهء « يا ايُّهَا الَّذينَ آمَنُوا انْ تُطيعُوا فَريقاً مِنْ اهْل الْكتابَ يَرُدُّكُمْ بَعْدَ ايمانكم كافرين » . ( آل عمران : 100 ) ، نقلهايى دربارهء تحريكات يهود در ايجاد اختلاف روايت شده است ( نك : اسباب النزول ، ص 77 ) . ( 4 ) . يثرب قبل الاسلام ، ص 133